Meyve yiyin, köpek sevin! Covid-19 tedbirleri bağışıklık sistemimize ziyan mı veriyor?

Covid-19 virüsüyle gayret edebilmek için yaklaşık bir yıldır azamî hijyen tedbirleri alıyoruz. Bir kısmımız konutundan çalışıyor ve yakın aile üyeleri dışında kimseyi görmüyor, dışarı çıkanlar maskesini eksik etmiyor hatta bazen çift kat maske takıyor. Ellerimizi sık sık yıkayıp dezenfekte ediyor, yüzümüze gözümüze değdirmemeye çalışıyoruz. Marketten gelen paketleri yerlerine kaldırmadan evvel hala yıkayanlar bile var ortamızda…

Aldığımız bu hijyen tedbirleri bizi Covid-19’dan koruyor. Lakin bilim beşerlerine nazaran bu kadar hijyenik hayatlar yaşamanın orta ve uzun vadede kimi riskleri var.

Bu mevzuyu birinci sefer 1989 yılında bulaşıcı hastalıklar uzmanı David Strachan ortaya attı. Strachan’ın kısaca “hijyen hipotezi” olarak bilinen önermesi şu: Çok pak, çok hijyenik olmak bağışıklık sistemine ziyan veriyor, astım ve alerji üzere çok sayıda enflamatuar hastalığın yolunu açıyor.

Strachan’ın bu önermesi sonraki yıllarda hayli tartışma yaratmış ve gerçek hijyen şartlarının milyonlarca insanın hayatını kurtardığı kanıtlanmış olsa da onlarca yıldır yapılan çalışmaların gösterdiği değerli bir gerçek var: Mikroplara maruz kalmak, bağışıklık sistemimizin gelişip hassaslaşmasına yardımcı oluyor. Pekala öyleyse aylardır mikroplarla temasımızı en aza indirerek bağışıklık sistemimizi zayıflatmış mı oluyoruz?

‘ESKİ DOSTLAR’A GEREKSİNİMİMİZ VAR

University College London’dan Graham Rook’a nazaran tam olarak değil. 2003 yılında Strachan’ın hijyen hipotezine bir alternatif geliştiren Rook “eski dostlar hipotezi”ni ortaya attı. Rook’a nazaran insanlarin bağışıklık sistemleri milyonlarca yıl boyunca evrimleştikçe, doğal dünyadaki mikroplarla nasıl baş edebileceğini de öğrendi ve bağışıklık sistemimizin düzgün gelişebilmesi için bu “eski dost” mikroplara maruz kalmaya muhtaçlığımız var. (Strachan’ın hijyen hipotezi enfeksiyonlara odaklanıyordu, Rook ise zararsız mikroorganizmalara odaklanıyor.)

İngiliz Observer gazetesine konuşan Rook, “Bağışıklık sistemimiz tıpkı beyin üzere öğrenen bir sistem” diyor ve bu sistemin çalışma prensibini şöyle açıklıyor: Bağışıklık sisteminin iki kolu var. Hepimiz genlerimize kodlanmış bir bağışıklık sistemiyle doğuyoruz. Fakat bu “doğuştan” gelen bağışıklık sistemine, etrafımızdaki mikropların hangisinin güvenlik hangisinin tehlikeli olduğuna dair datalar toplayan “uyumsal” bağışıklık sistemi tarafından ince ayar yapılıyor. Gerçek bilgi olmadığı takdirde bağışıklık sistemi saldırmaması gereken şeylere saldırmaya başlıyor ve ortaya alerjiler, astım ve bağışıklık sisteminin bedenin kendi dokularına saldırdığı otoimmün hastalıklar ortaya çıkıyor.

YETİŞKİNLER İÇİN PEK SORUN YOK AMA…

Gelelim Covid-19 önlemlerinin tesirlerine… Öncelikle düzgün haberi verelim: Şayet bir yetişkinseniz, bu yaşınıza kadar çoktan bol ölçüde mikropla haşır neşir oldunuz demektir. Rook, yetişkinler kelam konusu olduğunda içimizde ve üzerimizde yaşayan trilyonlarca mikroptan oluşan mikrobiyotanın epeyce yerleşmiş ve istikrarlı bir halde olduğunu tabir ediyor. Fakat iş çocuklara geldiğinde durum değişiyor. Rook ve öteki birçok bilim insanı Covid-19 tedbirlerinin çocukların bağışıklık sistemleri için büyük riskler doğurabileceğini tabir ediyor.

Rook, “Bir apartmanın 24’üncü katında yaşayan bir çocuk uygun mikrobiyotaya maruz kalmıyor” derken doğal dünyadan ve öbür insanlardan uzakta kapalı yerde kalmanın karşılaşılan mikrop sayısını azalttığını belirtiyor. Rook, çocukların istikrarlı ve çeşitli beslenmediği takdirde bu riskin daha da arttığını söz ederek, “Bu tasa verici bir durum” diye konuşuyor.

PEKALA ÇOCUKLAR NE OLACAK?

Byram W. Bridle da Kanada’da bulunan Guelph Üniversitesi’nden bir epidemiyoloji uzmanı. Bridle, pandeminin birinci devirlerinde tüm dünyada sokağa çıkma yasakları ilan edilirken çocukların bağışıklık gelişimine dair çok fazla endişelenmediğini lakin artık durumun değiştiğini belirtiyor. Çocukların pandemiden evvel de hastayken ya da okul tatillerinde 2-3 hafta konuttan çıkmamasının doğal olduğunu belirten Bridle, “Şu an sorun şu ki bir yılı devirdik ve devam ediyoruz. Bağışıklık sistemi gelişmesinin kıymetli bir kesiminden bahsediyoruz. Münasebetiyle bunun çocuklarımız üzerinde negatif bir tesirinin olmayacağını düşünmek çok zor” diye konuşuyor.

Rook üzere Bridle da çocukların doğal dünyayla bağlarının kısıtlanmasının bir dizi bağışıklık bozukluğuna yol açabileceğinden kaygı ediyor. Hatta şimdi pandemi kelam konusu bile değilken, bilim insanlarının yaptığı çalışmalarda, büyük kentlerde büyüyen bireylerde alerji, astım ve otoimmün hastalık görülme sıklığının daha yüksek olduğu tespit edilmişti. Bridle, bağışıklık sisteminin ergenliğe kadar gelişmeye devam ettiğini, doğum ile 6 yaş ortası periyodun ise bağışıklık gelişimi için kritik değerde olduğunu belirtiyor.

KALP HASTALIKLARINDAN OBEZİTEYE KADAR

Birçok araştırma bebeklerin ve küçük çocukların, sonlu mikrop maruziyeti halinde sıkıntılar yaşayabildiğini gösteriyor. Örneğin sezaryen operasyonla doğan çocuklar, annelerinin mikrobiyotasına olağan doğan bebeklere kıyasla daha az maruz kalıyor ve bu bebeklerde alerji ve enflamatuar hastalık görülme ihtimali istatistiksel olarak çok daha yüksek. Örneğin 2014 yılında Pennsylvania Üniversitesi ile Bloomberg Kamu Sıhhati Okulu’nun 2014 yılında gerçekleştirdikleri bir araştırmada, hayatlarının birinci periyodunda tekraren antibiyotik tedavisi gören çocuklarda obezite riskinin daha yüksek olduğu ortaya çıktı. Bilim insanlarını bunun sebebinin antibiyotiğin bağırsaklardaki uygun bakterileri öldürmesinden kaynaklı olabileceğini düşünüyor. Rook da bağışıklık tertibi zayıf şahıslarda alerjiler ve otoimmün hastalıklarının yanında kronik enflamasyon olabileceğini bunun da diyabet, obezite ve kardiyovasküler hastalıkların yolunu yapabileceğini belirtiyor.

Fakat çabucak panik yapmaya da gerek yok. Pandemi kaynaklı kapanmalar çocukların mikroplara olan maruziyetini azaltmış olsa da bunun düzeyi şimdi net değil. Zira bir yılı tam kapanmayla geçiren kimse olmadı hatta birçok çocuk pandemi öncesine kıyasla daha fazla dışarı çıkmış bile olabilir. (Örneğin Journal of Forestry Research mecmuasında yayımlanan bir makalede, karantina devirlerinde çocukların daha fazla parka gittiğine dair bulgular yayımlandı.) Öteki yandan pandemi hayvan sahiplenme oranlarında da artışa yol açtı ve bu da uygun bir haber zira araştırmalara nazaran bir köpekle birlikte büyüyen çocukların otoimmün hastalık geliştirme riski daha düşük oluyor. Doğal bir de en değerli faktör var: Bağışıklık sistemimizi belirleyen tek şey mikroplara maruz kalıp kalmadığımız değil. Genlerimiz de bu mevzuda kıymetli kelam sahibi…

ŞİMDİ KESİN KONUŞMAK İÇİN ERKEN

İngiltere’de Manchester Üniversitesi’nde misyon yapan immünoloji profesörü Sheena Cruickshank, Rook ve Bridle’a kıyasla daha optimist bir tablo çiziyor. “En yeterli ihtimalle bile düşünsek çocuklar ne kadar temizler ki?” diyen Cruickshank, bağışıklık sistemiyle ilgili çalışmaların daima gelişmekte olduğunu hatırlatıyor. Hijyen hipotezinin de eski dostlar hipotezinin de kısmen yanlışsız ve kısmen yanlış olabileceğini tabir eden Cruickshank, “Bu araştırmaya devam ettiğimiz bir şey” diye konuşuyor.

Bridle ise dertlerinin “makul bilimsel prensiplerden” kaynaklandığını vurgularken, söylediklerinin bir mutlaklık taşımadığını da kabul ediyor ve ekliyor: “Bütün bunların sonuçlarını görmeden bilemeyeceğiz.” Karantina çocuklarında bağışıklık bozukluklarının daha yaygın olup olmadığını anlamamız için birkaç yıl geçmesi gerekiyor. Let Them Eat Dirt: How Microbes Can Make Your Child Healthier (Bırakın Toprak Yesinler: Mikroplar Çocuğunuzun Sıhhatine Nasıl Katkı Yapar) kitabının muharrirlerinden Brett Finlay, “Astımın nitekim tesirini göstermesi için aşağı üst 5 yıl geçmesi gerekiyor. Şimdi elde data yok, bir şey demek için çok erken lakin insanların dikkatini buraya çekmeye çalışıyoruz diyor.

Finlay, “İçinde yaşadığımız dünyayı hakikaten değiştirdik ve ne vakit dünyayı değiştirsek mikropları da değiştiriyoruz” tabirlerini kullanıyor.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.